وبلاگ ویکی نیکی

ویکی نیکی مرجع معرفی موسسات خیریه در ایران

سهام وقف، ابزار مالی جلب مشارکت عمومی در امور وقف

چكیده

گرچه وقف از دیرباز و در ادیان قبل از اسلام وجود داشته، اما اسلام نخستین دینی بوده که چارچوب آن را تعیین و نظام‌ مند کرده است. در بسیاری از کشورهای اسلامی موقوفات بلا استفاده شده و یا با کمترین بهره‌وری مورد استفاده قرار می گیرند. از میان این گونه موقوفات که به فراموشی سپرده شده و یا از حیز انتفاع خارج شده می‌توان به برخی زمین‌های کشاورزی، اماکن مسکونی و تجاری اشاره نمود. این در حالی است که اخیراً در برخی کشورهای اسلامی و حتی کشورهایی که دارای اقلیت مسلمان هستند، به دلیل اهمیت موقوفات اقدامات فراگیر، همه جانبه و موثری در راستای ارتقای بهره‌وری آنها صورت گرفته است که از جمله می‌توان به انتشار سهام وقف به عنوان یک ابزار جدید مالی اشاره کرد.

در این مقاله تلاش می‌شود ضمن ارائه شمایی از مشکلات و چالش‌های فراروی وقف و موقوفات، سهام وقف تبیین و به عملکرد آن به عنوان ابزار جدید مالی در چهار کشور اسلامی و یک کشور با اقلیت مسلمان پرداخته شود. در شرایط کنونی که اغلب کشورها در تامین مالی امور عام المنفعه با مشکلات عدیده ای به خصوص از نظر تامین مالی مواجه هستند، حفظ ارزش موقوفات و افزایش بهره وری و کارایی آنها از اهمیت خاصی برخوردار است. چرا که بعضاً مواردی مشاهده می شود که برخی از موقوفات یا بلا استفاده بوده و یا اینکه طی سالهای متمادی با حداقل بهره وری مورد استفاده قرار می گیرند. برای این منظور در این مقاله ضمن تبیین سهام وقف، ساختار و نحوه ایجاد و مدیریت آن و نیز نتایج حاصل از کاربرد آن در پنج کشور کویت، مالزی، اندونزی، سودان، انگلستان، طی یک دوره بیست ساله ارائه می شود.

مقدمه

اصولاً وقف، صرفاً اقدامی مذهبی و معنوی نیست بلکه نهادی است که از جنبه های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، آموزشی و توسعه تأثیر بسزایی دارد. یک موقوفه، دامنه وسیعی از حوزه‌های مختلف اعم از اقتصادی، اجتماعی و توسعه انسانی را پوشش می‌دهد و می‌تواند در راستای وحدت دولت‌ها و امت اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر منافع وقف منحصر به جوامع اسلامی نیست، بلکه وقف فرای مذهب، فرهنگ، نژاد و قلمرو جغرافیایی است. وقف از مهمترین دستاوردهای اسالم است. غفلت از وقف و موقوفات در دو سده اخیر منجر به صدمات جبران‌ناپذیری بر موقوفات در سراسر جهان اسلام شده است. از این رو نیاز است که برای امور وقف، فکر اساسی صورت گیرد. در این راستا، برخی از محققین، مشکلات آموزشی، قانونی، سیاسی و اقتصادی را به عنوان عوامل موثر بر عدم توسعه و گسترش موقوفات می‌دانند.

هدف اصلی این مقاله آن است که موفقیت عملکرد جاری سهام وقف در پنج کشور مذکور را تبیین کرده و کاربرد سهام وقف را برای تجدید ساختار دارائی‌ها و موقوفات قبلی که امروزه بلا استفاده بوده و یا با بهره‌وری پائین فعالیت می‌کنند را ارائه نماید. باید در نظر داشت که هدف اصلی برای معرفی سهام وقف، تجمیع ثروت نیست. بلکه تشویق افراد جامعه به مشارکت در توسعه کشور خود است، صرف نظر از اینکه آنها افراد ثروتمندی هستند یا نه، می‌توانند با حداقل مبلغ پولی که می‌توانند پرداخت نمایند، در این امر خیر مشارکت نمایند. این چنین اقداماتی همچنین دارای ابعاد شرعی و معنوی است که مشارکت افراد را در خدمات داوطلبانه تقویت می نماید.

مقاله

سهام‌ وقف‌ یک ‌وقف‌ جاری ‌است‌ که ‌با ‌پول ‌نقد ‌ایجاد ‌و ‌برای ‌ارائه ‌خدمات‌ به ‌افراد ‌جامعه‌ و ‌با‌ نیت خیر منتشر ‌می‌شود. برای ‌ایجاد ‌سهام ‌وقف ‌نهاد ‌متولی ‌می‌تواند ‌با‌ مقادیر ‌مختلف ‌آن‌ را‌ منتشر ‌نما‌ید. ‌بنابراین‌ همه ‌افراد ‌می‌توانند‌ بر ‌اساس‌ بودجه‌ خود ‌آن ‌را ‌خریداری ‌نمایند.‌ منابع‌ مالی ‌جمع‌آوری‌ شده ‌از‌ فروش ‌این‌ سهام ‌به ‌افراد ‌نیازمند ‌داده‌ خواهد ‌شد.‌ منابع ‌تجهیز شده ‌همچنین ‌می‌تواد ‌صرف ‌هر گونه‌ پروژه‌ای‌ شود‌ که‌ برای ‌رفاه‌ و‌ بهبود ‌وضعیت ‌جوامع‌ اسلامی ‌مورد ‌استفاده ‌قرار ‌می‌گیرد، ‌مانند‌ ساخت‌ مدارس،‌ بیمارستان،‌ کلینیک‌ و‌ درمانگاه،‌ تأمین‌ آب ‌آشامیدنی، ‌برق، ‌ایجاد ‌شغل ‌و ‌... ‌در ‌مقابل‌ افراد‌ واقف ‌گواهی‌های ‌وقف ‌را‌ دریافت‌ خواهند‌ کرد که ‌بیانگر ‌آن ‌است‌ که ‌این ‌افراد ‌در ‌توسعه ‌اینگونه ‌پروژه‌ها‌ مشارکت ‌داشته‌اند.

بررسی ‌موفقیت ‌های ‌طرح ‌های ‌سهام‌ وقفی ‌در ‌پنج‌‌ کشور ‌برشمرده ‌نشان‌ می‌دهد‌ که‌ می‌توان‌ از‌ این ‌نوع‌ طرح ها ‌برای ‌تأمین‌ مالی ‌سرمایه‌ مورد ‌نیاز ‌برای ‌بازسازی ‌موقوفات ‌قبلی ‌که ‌یا‌ بلا استفاده‌ اند‌ و ‌یا ‌اینکه ‌در ‌طول ‌سال‌ های ‌متمادی‌ مورد ‌غفلت‌ واقع ‌شده ‌اند، ‌نیز ‌استفاده ‌نمود. مثالً‌ در ‌مالزی،‌ حدود‌‌‌ موقوفات ‌بدون ‌بازده‌ هستند.‌ در ‌ترکیه ‌نیز ‌‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌در‌کشورهای‌ مصر ‌و‌ سودان ‌بالغ‌ بر ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سوم ‌آن ها‌ بلا ‌استفاده‌ می‌باشند. ‌با ‌بررسی ‌ابعاد ‌و ‌زمینه‌ های ‌موقوفات ‌به ‌این‌ نکته ‌دست‌ می ‌یابیم ‌که ‌این ‌موقوفات ‌بلا استفاده ‌شامل ‌زمین‌ های ‌کشاورزی،‌ مدارس، ‌دانشگاه،‌ بیمارستان، ‌درمانگاه، ‌خانه‌سالمندان،‌ بزرگراه،‌ عرضه‌آب،‌ ساختمان‌ های ‌تجاری ‌شامل ‌اماکن ‌اداری‌ و ‌نی زفروشگاه های ‌مختللف ‌ومتنوع ‌نانوایی،‌ قصابی، ‌داروخانه،‌ طلا فروشی،‌ رستوران،‌ اصط‌بل،‌ خیاطی،‌ کفاشی، ‌قالی‌بافی،‌ مراکز‌درمانی،‌ صرافی، ‌هتل،‌ حمام،‌ کارخانه، ‌پوشاك ‌و ‌ابریشم، ‌چرم،‌ صابون،‌ کارخانه‌ تولید روغن‌ زیتون،‌ ساخت‌ قایق، ‌کبریت‌ سازی، ‌تهیه‌ مواد ‌لبنی،‌ تولید‌ قطعات‌ برنزی، ‌تولید ‌بستنی،‌ سنگ‌ بری،‌ چینی‌آلات، ‌تولید‌شکلات،‌ و ‌آسیاب‌ های ‌وقفی ‌می‌باشد‌.‌ بدیهی‌ است‌ موارد‌ برشمرده ‌از ‌یک ‌سو ‌خدمات ‌بسیار ‌مناسب ‌و ‌ارزشمندی ‌برای‌ هر ‌جامعه ‌بوده‌ و از‌ سو‌ی‌ دیگر ‌می‌تواند ‌برای ‌گروه ‌قابل‌ ملاحظه‌ ای‌ از ‌مردم‌ شغل ‌ایجاد ‌نماید.‌از ‌این رو ‌توصیه ‌موکد‌ می‌شود‌ که ‌از ‌طرح‌ سهام ‌وقفی ‌برای ‌بهبود ‌بازسازی‌ موقوفات ‌قبلی ‌به ‌منظور ‌بهبود ‌شرایط‌ مسلمانان استفاده ‌شود.‌

 نتايج و پیشنهادات

عملکرد جاری سهام وقف در برخی از کشورهای مسلمان و یک کشور با اقلیت مسلمان شواهد خوبی را برای تداوم نقش ارزشمند نهاد وقف از ابتدای اسلام تاکنون نشان می‌دهد. می‌توان امید داشت که با اقتباس و بکارگیری این گونه طرح‌ ها در راستای بازسازی و بهبود موقوفات، این طرح بتواند نقش وقف را در جهان اسلام مجدداً نشان داده و جوامع اسلامی از آنها بیشتر بهره‌مند شوند.  در ایران موقوفات بسیار زیادی وجود دارد که نیاز به حفظ و بازسازی آنان است و بدلیل کمبود امکانات و فقدان منابع مالی در حال نابودی هستند و یا از آنان بدرستی استفاده نمی شود. از سوی دیگر با توجه به علاقه مندی مردم مسلمان ایران به وقف و نیز استطاعت مالی آنان در صورتی که انتشار سهام وقف با آموزه های دینی شیعه مغایرتی نداشته باشد، می توان از آن به عنوان یک ابزار مالی جدید و در راستای ایجاد موقوفات جدید و نیز حفظ، مرمت و باز سازی موقوفات قبلی از آن استفاده نمود. بدیهی است ترویج سنت حسنه وقف و عملی کردن حضور و مشارکت آحاد جامعه با هر توان مالی می تواند بسیاری از مشکلات افراد نیازمند را برطرف نموده و به آبادانی ایران اسلامی کمک نماید.

 

اولین همایش ملی خیر ماندگار

مطالعه و ارزیابی امور خیر در ایران

بنیاد خیریه راهبری آالء، 1و2 اسفندماه 1395

نویسنده:

دکتر فیروزه عزیزی

عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس

دیدگاه خود را بنویسید

دیدگاه پس از تائید مدیریت منتشر می شود.